Tuple

Tuple — Python'dagi o'zgarmas ketma-ketlik. Tuple'lar ro'yxatlar kabi ketma-ketlik, lekin asosiy farq shundaki: tuple ichidagi elementlar o'zgarmaydi, ro'yxat esa o'zgarishi mumkin. Tuple () qavsdan, ro'yxat esa [] qavsdan foydalanadi.

Tuple yaratish uchun vergul bilan ajratilgan qiymatlarni yozish kifoya. Xohlasangiz ularni () ichiga ham olishingiz mumkin. Misol:

# Python dasturlash tilida tuple yaratishning oddiy misoli

tup1 = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
tup2 = (1, 2, 3, 4, 5)
tup3 = "a", "b", "c", "d"

Bo'sh tuple ikki qavs bilan yoziladi, masalan: tup1 = (). Bitta qiymatli tuple yozishda vergul kerak: tup1 = (50,). String indekslari kabi, tuple indekslari ham 0 dan boshlanadi; kesim olish (slicing), birlashtirish (concatenation) va boshqa amallar mumkin.

Python tuple ichidan qiymat olish

Tuple qiymatlarini olish uchun indeks yoki kesim (slice) bilan [] dan foydalaning. Misol:

# Tuple qiymatlarini olish usuli

tup1 = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
tup2 = (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7)

print("tup1[0]: ", tup1[0])
print("tup2[1:5]: ", tup2[1:5])

Yuqoridagi koddan keyin natija quyidagicha bo'ladi:

tup1[0]: physics tup2[1:5]: (2, 3, 4, 5)

Python tuple qiymatlarini yangilash

Tuple o'zgarmas (immutable), ya'ni tuple elementlarini yangilab bo'lmaydi. Ammo mavjud tuple'larning qismlaridan foydalanib yangi tuple yaratish mumkin:

tup1 = (12, 34.56)
tup2 = ('abc', 'xyz')

# Quyidagi amalni tuple'da bajarib bo'lmaydi,
# chunki tuple ichidagi qiymatlar o'zgarmaydi

# tup1[0] = 100;

# Shuning uchun yangi tuple yarating

tup3 = tup1 + tup2
print(tup3)

Python tuple ichidan qiymat o'chirish

Tuple ichidan alohida elementni o'chirib bo'lmaydi. Keraksiz elementlarsiz yangi tuple tuzish mumkin.

Butun tuple'ni o'chirish uchun del buyrug'ini ishlating. Misol:

tup = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
print(tup)

# del bilan tuple'ni o'chirish

del tup

# keyin kerakli elementlar bilan yangi tuple yaratish

tup = ('Language', 'Literacy', 2020)
print("After deleting tuple :", tup)

Python tuple ustida asosiy amallar

Tuple'lar + va * operatorlariga satrlar kabi javob beradi: bu yerda ular mos ravishda birlashtirish va takrorlash ma'nosini beradi (natija yangi tuple).

Quyida tuple uchun asosiy amallar jadvali:

Python tuple: indexing, slicing va matritsa

Tuple'lar ketma-ketlik (sequence) bo'lgani uchun indekslash (indexing) va kesim olish (slicing) satrlar bilan bir xil ishlaydi.

Quyidagi qiymat bo'lsin: T = ('C++', 'Java', 'Python')

Python tuple uchun o'rnatilgan funksiyalar

Python'da tuple uchun quyidagi o'rnatilgan funksiyalar mavjud:

Packing va unpacking

Bir nechta qiymatni bitta tuple'ga joylash packing deyiladi. Tuple'ni qaytadan alohida o'zgaruvchilarga yoyish esa unpacking — o'zgaruvchilar soni elementlar soniga mos kelishi shart.

point = (3, 5)            # packing
x, y = point             # unpacking
print(x, y)              # 3 5

Qolgan elementlarni ro'yxatga yig'ish uchun * ishlating:

first, *rest = (1, 2, 3, 4)
print(first)   # 1
print(rest)    # [2, 3, 4]

Funksiya bir vaqtning o'zida bir nechta qiymat qaytara olishining sababi ham shu — u tuple qaytaradi, siz uni chaqiruv joyida unpack qilasiz.

Bitta elementli tuple bilan bog'liq nozik nuqta

Tuple'ni qavslar emas, oxiridagi vergul hosil qiladi. Vergulsiz siz shunchaki qiymatning o'zini olasiz:

not_a_tuple = (50)
print(type(not_a_tuple))   # <class 'int'>

one_tuple = (50,)
print(type(one_tuple))     # <class 'tuple'>

Tuple metodlari

Tuple'lar o'zgarmas (immutable), shuning uchun ular faqat ikkita metod taklif etadi — ikkalasi ham faqat o'qish uchun:

colors = ('red', 'green', 'blue', 'green')

print(colors.count('green'))   # 2  (necha marta uchrashi)
print(colors.index('blue'))    # 2  (birinchi mosning pozitsiyasi)