Tuple

Share to

Tuple — bu Python'dagi o'zgarmas ketma-ketlik. Tuple'lar list'lar kabi ketma-ketlik, lekin asosiy farq shundaki: tuple ichidagi elementlar o'zgarmaydi, list esa o'zgarishi mumkin. Tuple () qavsdan, list esa [] qavsdan foydalanadi.

Tuple yaratish - vergul bilan ajratilgan qiymatlarni yozish kifoya. Xohlasangiz ularni () ichiga ham olishingiz mumkin. Misol:

# Python dasturlash tilida tuple yaratishning oddiy misoli

tup1 = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
tup2 = (1, 2, 3, 4, 5)
tup3 = "a", "b", "c", "d"

Bo'sh tuple ikki qavs bilan yoziladi, masalan: tup1 = (). Bitta qiymatli tuple yozishda vergul kerak: tup1 = (50,). String indekslari kabi, tuple indekslari ham 0 dan boshlanadi; kesim olish (slicing), birlashtirish (concatenation) va boshqa amallar mumkin.

Python tuple ichidan qiymat olish

Tuple qiymatlarini olish uchun indeks yoki kesim (slice) bilan [] dan foydalaning. Misol:

# Tuple qiymatlarini olish usuli

tup1 = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
tup2 = (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7)

print("tup1[0]: ", tup1[0])
print("tup2[1:5]: ", tup2[1:5])

Yuqoridagi koddan keyin natija quyidagicha bo'ladi:

tup1[0]: physics tup2[1:5]: (2, 3, 4, 5)

Python tuple qiymatlarini yangilash

Tuple o'zgarmas (immutable), ya'ni tuple elementlarini yangilab bo'lmaydi. Ammo mavjud tuple'larning qismlaridan foydalanib yangi tuple yaratish mumkin:

tup1 = (12, 34.56)
tup2 = ('abc', 'xyz')

# Quyidagi amalni tuple'da bajarib bo'lmaydi

# Chunki tuple ichidagi qiymatlar o'zgarmaydi

# tup1[0] = 100;

# Shuning uchun yangi tuple yarating

tup3 = tup1 + tup2
print(tup3)

Python tuple ichidan qiymat o'chirish

Tuple ichidan alohida elementni o'chirib bo'lmaydi. Keraksiz elementlarsiz yangi tuple tuzish mumkin.

Butun tuple'ni o'chirish uchun del statement ishlating. Misol:

tup = ('physics', 'chemistry', 1993, 2017)
print(tup)

# del bilan tuple'ni o'chirish

del tup

# keyin kerakli elementlar bilan yangi tuple yaratish

tup = ('Language', 'Literacy', 2020)
print("After deleting tuple :", tup)

Python tuple ustida asosiy amallar

Tuple'lar + va * operatorlariga string'lar kabi javob beradi: bu yerda ular mos ravishda birlashtirish va takrorlash ma'nosini beradi (natija yangi tuple).

Quyida tuple uchun asosiy amallar jadvali:

Python ifodasi	Natija	Izoh
`len((1, 2, 3))`	`3`	Uzunlik
`(1, 2, 3) + (4, 5, 6)`	`(1, 2, 3, 4, 5, 6)`	Birlashtirish
`('Hello!',) \* 4`	`('Hello!', 'Hello!', 'Hello!', 'Hello!')`	Takrorlash
`3 in (1, 2, 3)`	`True`	A'zolik (membership)
`for x in (1,2,3) : print(x, end = ' ')`	`1 2 3`	Iteratsiya

Python tuple: indexing, slicing va matritsa

Tuple'lar ketma-ketlik (sequence) bo'lgani uchun indekslash (indexing) va kesim olish (slicing) string'lar bilan bir xil ishlaydi.

Quyidagi qiymat bo'lsin: T = ('C++', 'Java', 'Python')

Python ifodasi	Natija	Izoh
`T[2]`	`'Python'`	Indeks 0 dan boshlanadi
`T[-2]`	`'Java'`	Manfiy indeks: o'ngdan sanaydi
`T[1:]`	`('Java', 'Python')`	Kesim (slice) qismi olinadi

Python tuple uchun o'rnatilgan funksiyalar

Python'da tuple uchun quyidagi o'rnatilgan funksiyalar mavjud:

Python funksiyasi	Izoh
`len(tuple)`	Tuple uzunligini qaytaradi.
`max(tuple)`	Eng katta qiymatli elementni qaytaradi.
`min(tuple)`	Eng kichik qiymatli elementni qaytaradi.
`tuple(seq)`	List'ni tuple'ga aylantiradi.

Edit this tutorial

Oxirgi yangilangan: 15-iyun, 2026

Ro'yxat yaratish (list comprehension)

Lug'at (dictionary)

Tutorial Material