Ro'yxat (list)

Share to

Python'dagi eng asosiy ma'lumot tuzilmalaridan biri — ketma-ketlik (sequence), xususan list. Ketma-ketlikdagi har bir element o'z o'rni (indeksi) bilan belgilanadi. List'dagi birinchi indeks 0, ikkinchisi 1 va hokazo.

Python'da ketma-ketliklarning (sequence) 6 ta o'rnatilgan (built-in) turi bor, lekin eng ko'p ishlatiladigani list va tuple. List'lar uchun umumiy amallar: indeks bo'yicha murojaat (indexing), kesim olish (slicing), qo'shish, ko'paytirish va a'zolikni tekshirish (membership). Shuningdek, list uzunligini yoki eng katta/eng kichik elementni topish uchun o'rnatilgan funksiyalar mavjud.

Python list yaratish

List — Python'dagi eng moslashuvchan ma'lumot turlaridan biri. U vergul bilan ajratilgan elementlarni [] ichida yozish orqali yaratiladi. Muhim jihati: list ichidagi elementlar bir xil turda bo'lishi shart emas.

List yaratish uchun [] ichida vergul bilan ajratib yozing. Quyida oddiy misol:

# Python dasturlash tilida list yaratishning oddiy misoli
list1 = ['chemistry', 'physics', 1993, 2017]
list2 = [1, 2, 3, 4, 5]
list3 = ["a", "b", "c", "d"]

Python list ichidan qiymat olish

List qiymatlarini olish uchun indeks yoki kesim (slice) bilan [] dan foydalaning.

Quyida misol:

# Python list ichidan qiymat olish usuli

list1 = ['physics', 'chemistry', 1993, 2017]
list2 = [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7]

print("list1[0]: ", list1[0])
print("list2[1:5]: ", list2[1:5])

Yuqoridagi koddan keyin natija quyidagicha bo'ladi:

list1[0]: physics list2[1:5]: [2, 3, 4, 5]

Python list qiymatlarini yangilash

List ichidagi bitta yoki bir nechta qiymatni tayinlash operatorining chap tomonida kesim (slice) berib yangilash mumkin. Shuningdek, append() metodi orqali list'ga element qo'shish mumkin. Misol:

O'zgaruvchini list deb nomlamang — bu Python'ning o'rnatilgan list() funksiyasini berkitib qo'yadi. Ma'noli nom ishlating:

data = ['physics', 'chemistry', 1993, 2017]
print("Value at index 2 : ", data[2])

data[2] = 2001
print("New value at index 2 : ", data[2])

Python list ichidan qiymat o'chirish

List ichidagi qiymatlarni o'chirish uchun elementni aniq bilsangiz del ishlatishingiz mumkin. Qaysi element o'chirilishini aniq bilmasangiz remove() metodi foydali. Misol:

# Python list ichidan qiymat o'chirishga misol

data = ['physics', 'chemistry', 1993, 2017]

print(data)
del data[2]
print("After value at index 2 is deleted : ", data)

Python list ustida asosiy amallar

List'lar + va * operatorlariga string'lar kabi javob beradi: bu yerda ular mos ravishda birlashtirish va takrorlash ma'nosini beradi (natija yangi list bo'ladi).

Aslida, list'lar oldingi bo'limdagi string'lar kabi umumiy ketma-ketlik (sequence) amallarini qo'llab-quvvatlaydi. Quyida asosiy amallar jadvali:

Python ifodasi	Natija	Izoh
`len([1, 2, 3, 4])`	`4`	Uzunlik
`[1, 2, 3] + [4, 5, 6]`	`[1, 2, 3, 4, 5, 6]`	Birlashtirish
`['Hello!'] * 4`	`['Hello!', 'Hello!', 'Hello!', 'Hello!']`	Takrorlash
`2 in [1, 2, 3]`	`True`	A'zolik (membership)
`for x in [1,2,3] : print(x,end = ' ')`	`1 2 3`	Iteratsiya

Python list: indexing, slicing va matritsa

List'lar ketma-ketlik (sequence) bo'lgani uchun indekslash (indexing) va kesim olish (slicing) string'lar bilan bir xil ishlaydi.

Quyidagi qiymat bo'lsin:

L = ['C++', 'Java', 'Python']

Python ifodasi	Natija	Izoh
`L[2]`	`'Python'`	Indeks 0 dan boshlanadi
`L[-2]`	`'Java'`	Manfiy indeks: o'ngdan sanaydi
`L[1:]`	`['Java', 'Python']`	Kesim (slice) qismi olinadi

Python list uchun o'rnatilgan funksiyalar va metodlar

Python'da list uchun quyidagi o'rnatilgan funksiyalar mavjud:

Python funksiyasi	Izoh
`len(list)`	List uzunligini qaytaradi.
`max(list)`	Eng katta qiymatli elementni qaytaradi.
`min(list)`	Eng kichik qiymatli elementni qaytaradi.
`list(seq)`	Tuple'ni list'ga aylantiradi.

Python'da list uchun quyidagi o'rnatilgan metodlar mavjud:

Python metodi	Izoh
`list.append(obj)`	`obj` ni list oxiriga qo'shadi
`list.count(obj)`	`obj` nechta marta uchraganini qaytaradi
`list.extend(seq)`	`seq` elementlarini list oxiriga qo'shadi
`list.index(obj)`	`obj` uchragan eng kichik indeksni qaytaradi
`list.insert(index, obj)`	`obj` ni berilgan indeksga qo'shadi
`list.pop([index])`	`index` dagi elementni olib tashlab qaytaradi (`index` berilmasa — oxirgisini)
`list.remove(obj)`	`obj` ni olib tashlaydi
`list.reverse()`	List'ni joyida teskari qiladi
`list.sort(key=None, reverse=False)`	List elementlarini joyida tartiblaydi

Edit this tutorial

Oxirgi yangilangan: 15-iyun, 2026

F-string'lar

Ro'yxat yaratish (list comprehension)

Tutorial Material