Funksiyalar

Funksiya — ma'lum bir vazifani bajarish uchun qayta ishlatiladigan kod bloki. Funksiyalar katta dasturni kichikroq, nomlangan bo'laklarga ajratishga, takrorlanishdan qochishga hamda kodni o'qish, test qilish va saqlashni osonlashtirishga yordam beradi.

Python'da funksiyalarning ikki turi mavjud:

• Built-in funksiyalar — allaqachon mavjud, masalan print(), len(), sum() va range().
• Foydalanuvchi aniqlagan funksiyalar — siz def bilan o'zingiz yaratadigan funksiyalar.

Python funksiyalarini aniqlash

def kalit so'zi, so'ng funksiya nomi va parametrlar yoziladi:

def print_message(text):
    """Print a message to the console."""
    print(text)

Muhim qoidalar:

• Funksiya bloklari def bilan boshlanadi.
• Parametrlar () ichida yoziladi.
• Funksiya tanasi indentatsiya bilan ajratiladi.
• return qiymatni chaqiruvchiga qaytaradi.
• Agar return bo'lmasa, funksiya None qaytaradi.

Funksiyani chaqirish

Funksiyani aniqlash uni ishga tushirmaydi. Uni chaqirish kerak — buning uchun funksiya nomidan keyin qavslar yoziladi:

def greet():
    print("Hello, Python!")

greet()   # Hello, Python!
greet()   # Hello, Python!

Ichidagi kod faqat funksiya chaqirilganda ishlaydi va uni kerak bo'lganicha ko'p marta chaqirishingiz mumkin.

Parametrlar va argumentlar

Parametr — funksiya aniqlanganda qavslar ichida yoziladigan o'zgaruvchi. Argument — funksiya chaqirilganda yuboriladigan haqiqiy qiymat.

def greet(name, greeting="Hello"):
    return f"{greeting}, {name}!"

print(greet("Bob"))
print(greet("Bob", greeting="Hi"))

Odatda funksiya to'g'ri sondagi argumentlar bilan chaqirilishi shart:

def add(a, b):
    return a + b

print(add(3, 4))   # 7

add(3) yoki add(3, 4, 5) deb chaqirish TypeError xatosini keltirib chiqaradi.

return operatori

return funksiyani tugatadi va qiymatni chaqiruvchiga qaytaradi. return'siz (yoki bo'sh return bilan) funksiya None qaytaradi.

def square(n):
    return n * n

result = square(5)
print(result)   # 25


def no_return():
    pass

print(no_return())   # None

Bir nechta qiymat qaytarish

Funksiya bir vaqtning o'zida bir nechta qiymatni tuple sifatida qaytarishi mumkin, uni esa unpack qilib olish mumkin:

def min_max(numbers):
    return min(numbers), max(numbers)

low, high = min_max([4, 1, 9, 2])
print(low, high)   # 1 9

Keyword argumentlar

Argumentlarni nom bo'yicha berishingiz mumkin. U holda tartib muhim emas:

def describe_pet(animal, name):
    print(f"I have a {animal} named {name}.")

describe_pet(name="Milo", animal="cat")

Standart argument qiymatlari

Parametrga standart qiymat bering, shunda chaqiruvchi uni yozmasdan ketishi mumkin:

def power(base, exponent=2):
    return base ** exponent

print(power(5))      # 25  (exponent standart 2 bo'ladi)
print(power(5, 3))   # 125

Eslatma: Standart qiymat sifatida o'zgaruvchan (mutable) obyektdan, masalan ro'yxat yoki dictionary'dan, foydalanmang. Standart qiymat bir marta yaratiladi va barcha chaqiruvlar o'rtasida ulashiladi. Buning o'rniga None ishlating va obyektni funksiya ichida yarating.

def add_item(item, items=None):
    if items is None:
        items = []
    items.append(item)
    return items

print(add_item(1))   # [1]
print(add_item(2))   # [2]

Maxsus parametr turlari (Python 3)

Python faqat pozitsiya bilan beriladigan (positional-only) va faqat nom bilan beriladigan (keyword-only) parametrlarni qo'llab-quvvatlaydi:

def combine(a, b, /, sep="-", *, upper=False):
    text = f"{a}{sep}{b}"
    return text.upper() if upper else text

print(combine("py", "thon"))
print(combine("py", "thon", sep="_", upper=True))

• / dan oldingi parametrlar positional-only.
• * dan keyingi parametrlar keyword-only.

O'zgaruvchan uzunlikdagi argumentlar

Istalgan sondagi pozitsion argumentlarni qabul qilish uchun *args, istalgan sondagi nomli argumentlar uchun **kwargs ishlating:

def total(*numbers):
    return sum(numbers)


def show_info(**kwargs):
    for key, value in kwargs.items():
        print(key, "=", value)

print(total(1, 2, 3, 4))
show_info(name="Alice", age=22)

Funksiya ichida args — tuple, kwargs esa dictionary bo'ladi.

Docstring'lar

Docstring — funksiyaning birinchi qatoriga joylashtirilgan satr literalidir. U funksiya nima qilishini hujjatlashtiradi va help() yoki __doc__ atributi orqali ish vaqtida mavjud bo'ladi.

def area(width, height):
    """Return the area of a rectangle."""
    return width * height

print(area.__doc__)   # Return the area of a rectangle.

pass operatori

Funksiya tanasi bo'sh bo'lishi mumkin emas. Kodni keyinroq yozmoqchi bo'lsangiz, joy egallovchi sifatida pass ishlating:

def todo_later():
    pass

O'zgaruvchi ko'rinish doirasi (scope)

O'zgaruvchi qayerda yaratilgani uning qayerda ishlatilishi mumkinligini belgilaydi. Python nomlarni LEGB qoidasi bo'yicha qidiradi: Local → Enclosing → Global → Built-in.

Funksiya ichida yaratilgan o'zgaruvchi local bo'ladi — u faqat funksiya ishlaganda mavjud bo'ladi:

def show():
    message = "inside"   # local o'zgaruvchi
    print(message)

show()
# print(message)  # NameError: message bu yerda aniqlanmagan

global kalit so'zi

Funksiya ichidan modul darajasidagi o'zgaruvchiga qiymat berish uchun uni global deb e'lon qiling:

count = 0

def increment():
    global count
    count += 1

increment()
increment()
print(count)   # 2

nonlocal kalit so'zi

nonlocal ichki funksiyaga tashqi (enclosing) funksiyadagi o'zgaruvchini o'zgartirishga imkon beradi:

def outer():
    value = "start"

    def inner():
        nonlocal value
        value = "changed"

    inner()
    return value

print(outer())   # changed

Ichma-ich funksiyalar

Funksiyani boshqa funksiya ichida aniqlashingiz mumkin. Ichki funksiya tashqi funksiyaning o'zgaruvchilarini o'qiy oladi:

def make_greeter(greeting):
    def greet(name):
        return f"{greeting}, {name}!"
    return greet

say_hi = make_greeter("Hi")
print(say_hi("Sam"))   # Hi, Sam!

Rekursiya

Rekursiv funksiya o'zini o'zi chaqiradi. Har bir rekursiyada uni to'xtatadigan bazaviy holat (base case) bo'lishi shart, aks holda u cheksiz ishlaydi:

def factorial(n):
    if n <= 1:          # bazaviy holat
        return 1
    return n * factorial(n - 1)

print(factorial(5))   # 120

Funksiyalarda type hint'lar

Parametrlar va qaytariladigan qiymatni annotatsiya qilishingiz mumkin. Hint'lar o'quvchilar va vositalar uchun hujjat bo'lib xizmat qiladi; Python ularni ish vaqtida majburlamaydi.

def greet(name: str, times: int = 1) -> str:
    return f"Hello {name}! " * times

print(greet("Ada", 2))

Batafsil Type Hints darsida o'qing.

lambda (anonim funksiya)

Qisqa, bir qatordan iborat funksiyalar uchun:

square = lambda x: x * x
print(square(5))

Murakkab logika uchun kod o'qilishini saqlab qolish maqsadida def ishlating. Batafsil Lambda darsiga qarang.