Operatorlar

Operatorlar operand (qiymat)lar ustida amallar bajarishga xizmat qiladigan konstruksiyalardir.

Masalan, 3 + 2 = 5 amali. Bu yerda 3 va 2 - operandlar, + esa operator.

Python dasturlash tili turli operatorlarni qo'llab-quvvatlaydi, jumladan:

• Arifmetik operatorlar
• Taqqoslash (relational) operatorlari
• Tayinlash (assignment) operatorlari
• Mantiqiy operatorlar
• Bitwise operatorlar
• A'zolik operatorlari
• Identity operatorlar

Arifmetik operatorlar

Qo'shish (+)

print(13 + 2)
apple = 7
orange = 9
fruit = apple + orange
print(fruit)

Ayirish (-)

debt = 10000
pay = 5000
remaining_debt = debt - pay
print("Qolgan qarz:", remaining_debt)

Ko'paytirish (*)

length = 15
width = 8
area = length * width
print("Yuza:", area)

Bo'lish (/)

cake = 16
children = 4
cake_per_child = cake / children
print("Har bir bolaga:", cake_per_child)

Qoldiq (%)

print(14 % 5)
print(10 % 3)
print(20 % 4)

Daraja (**)

print(8 ** 2)
print(2 ** 10)
print(5 ** 3)

Floor bo'lish (//)

print(10 // 3)
print(7 // 2)
print(-10 // 3)

Taqqoslash (relational) operatorlari

Taqqoslash operatorlari har bir operand qiymatini solishtirish uchun ishlatiladi.

Quyida Python'da taqqoslash operatorlaridan foydalanish misoli:

# Teng
print(1 == 1)  # True
print(1 == 2)  # False

# Teng emas
print(2 != 2)  # False
print(2 != 3)  # True

# Katta
print(5 > 3)   # True

# Kichik
print(5 < 3)   # False

# Katta yoki teng
print(5 >= 3)  # True

# Kichik yoki teng
print(5 <= 3)  # False

Tayinlash (assignment) operatorlari

Tayinlash operatorlari o'zgaruvchiga qiymat berish yoki uni yangilash uchun ishlatiladi.

x = 10
print("x =", x)

x += 5
print("x += 5 ->", x)

x -= 3
print("x -= 3 ->", x)

x *= 2
print("x *= 2 ->", x)

x //= 4
print("x //= 4 ->", x)

Mantiqiy operatorlar

Mantiqiy operatorlar shartli ifodalarni birlashtirish uchun ishlatiladi.

print(True and False)
print(True or False)
print(not True)

x = 10
print(x > 5 and x < 20)
print(x > 5 or x > 20)
print(not(x > 5 and x < 20))

Bitwise operatorlar

Bitwise operatorlar butun sonlarning alohida bitlari ustida amallar bajaradi.

a = 10  # ikkilik: 1010
b = 4   # ikkilik: 0100

print(a & b)    # 0 (AND)
print(a | b)    # 14 (OR)
print(a ^ b)    # 14 (XOR)
print(~a)       # -11 (NOT)
print(a << 2)   # 40 (chapga surish)
print(a >> 2)   # 2 (o'ngga surish)

A'zolik operatorlari

A'zolik operatorlari qiymat ketma-ketlikda (string, list, tuple) mavjudligini tekshirish uchun ishlatiladi.

fruits = ["apple", "banana", "cherry"]

print("banana" in fruits)
print("mango" in fruits)
print("mango" not in fruits)

Identity operatorlar

Identity operatorlar ikki o'zgaruvchi xotirada bir xil ob'yektga ishora qilishini tekshiradi (faqat qiymat emas, balki ob'yektning o'zi).

a = [1, 2, 3]
b = a
c = [1, 2, 3]

print(a is b)
print(a is c)
print(a == c)
print(a is not c)

Python'da operatorlar ustuvorligi

Yuqoridagi operatorlarning har birida ustuvorlik (prioritet) bor: avval yuqori prioritetdagilar bajariladi, keyin qolganlari.